Çocuğum Geç Konuşuyor, Akranlarını Yakalar mı?

Çocuğunun dil gelişimini takip eden birçok ebeveyn bir noktada kendini şunları düşünürken bulabilir. Özellikle aile büyüklerinden “Babası da geç konuşmuştu.” “Erkek çocuklar biraz geç konuşur.” “Bir kreşe başlasın, bir anda açılır.” “Her şeyi anlıyor, demek ki problem yok.” “Üç yaşına kadar bekleyin.” gibi yorumlar geldikçe neyin gerçekten gelişimsel bir farklılık, neyin profesyonel değerlendirme gerektiren bir gecikme olduğunu ayırt etmek zorlaşabilir. Burada ilk olarak şu önemli noktayı netleştirmek gerekir. Bazı geç konuşan çocuklar zaman içerisinde akranlarını yakalayabilir. Ancak hangi çocuğun kendiliğinden yetişeceğini ve hangi çocuğun ilerleyen yıllarda dil güçlüğü yaşamaya devam edeceğini ailelerin kesin olarak öngörebilmesi mümkün değildir.
2–4 yaş arasında beklenen dil gelişiminin altında ilerleyen ve başka belirgin gelişimsel tanısı bulunmayan çocuklar için Gecikmiş Dil Konuşma terimi kullanılır. Günlük dilde bu çocuklara sıklıkla “geç konuşan çocuk” denir. Bazı çocuklarda yalnızca ifade edici dil etkilenirken, bazılarında hem konuşma hem de söyleneni anlama alanında gecikme görülebilir. Ve bu iki profilin gelecekteki seyri aynı olmayabilir.

Geç Konuşma Nedir?

Geç konuşma günlük hayatta oldukça geniş kullanılan bir ifadedir. Aile “Çocuğum konuşmuyor.” dediğinde aslında çok farklı tabloları tarif ediyor olabilir. Bir çocuk hiç anlamlı kelime kullanmıyor olabilir. Başka bir çocuk 15–20 kelime kullanıyor ancak yeni kelimeleri aylar boyunca artmıyor olabilir. Bir diğeri yüzlerce kelime biliyor fakat iki kelimeyi bir araya getirip öbek veya cümle kurmuyor olabilir. Başka bir çocuk ise çok az konuşmasına rağmen söylenenleri çok iyi anlıyor, işaret ediyor, jest kullanıyor, ortak dikkat kuruyor, oyun başlatıyor ve her hafta yeni kelimeler öğreniyor olabilir. Bu çocukların tamamına yalnızca geç konuşuyor demek klinik açıdan yeterli değildir.

Dil gelişimini tek bir sayıyla açıklamak doğru değildir. Klinik tabloyu belirleyebilmek için sözcük dağarcığının yanı sıra anlama, jest, ortak dikkat, oyun, iletişim başlatma ve cümle kurmanın birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

24 aylık dönemde 50'den az sözcüğe sahip olmak ve iki kelimeli birleşimlerin henüz ortaya çıkmamış olması geç konuşma için önemli kırmızı bayraklardandır. Ancak bu ölçütlerin düzenli aralıklarla tekrar değerlendirilmesi gerekir. “Çocuğum 49 kelime söylüyor, kesin gecikme var.” veya “51 kelimesi var, kesinlikle sorun yok.”şeklinde bir matematik yapmak doğru değildir. Dil gelişimi bir eşik çizgisinden ibaret değildir.

2 Yaşındaki Çocuğun Konuşması Nasıl Olmalı?

Güncel gelişim basamaklarında 2 yaş civarında çoğu çocuğun:

• en az iki kelimeyi bir araya getirmesi,
• kitapta sorulan bazı nesneleri gösterebilmesi,
• en az iki vücut bölümünü sorulduğunda gösterebilmesi,
• yalnızca el sallama ve işaret etmenin dışında başka jestler de kullanması

beklenen iletişim becerileri arasında yer almaktadır. Örneğin “Anne gel.” “Su ver.” “Mavi araba.” gibi basit iki kelimeli birleşimler bu dönemde görülebilir.

Ancak bir becerinin henüz ortaya çıkmamış olması da kesinlikle dil bozukluğu var anlamına gelmez. Yalnızca bu parametreleri daha yakından gözlemlemek ve değerlendirme veya daha yakından takip gerekip gerekmediğini anlamamıza yardımcı olabilir.

Peki 30 Aylık Bir Çocukta Ne Beklenir?

30 ay civarında dil hızla genişlemeye başlar. Yaklaşık 50 kelime kullanmayı, iki veya daha fazla kelimeyi bir eylem sözcüğüyle birleştirmeyi, kitapta nesneleri adlandırmayı ve “ben, bana, biz” gibi bazı kişi sözcüklerini kullanmayı önemli gelişim takip basamakları arasında sayabiliriz. Ancak burada da asıl önemli nokta yalnızca 50 kelime değildir. Dil gelişiminin hızı ve çeşitliliği de sayı kadar önemlidir.

• Çocuğun kelime hazinesi büyüyor mu?
• Yeni sözcükler düzenli ekleniyor mu?
• Kelime türleri çeşitleniyor mu? Sadece araba, top, su, anne gibi isimler mi var Yoksa gel, git, aç, büyük, düştü, benim gibi farklı işlevlerde kelimeler de ortaya çıkıyor mu?

Çocuğum Her Şeyi Anlıyor Ama Konuşmuyor: Bu İyi Bir İşaret mi?

Genellikle iyi bir prognostik özellik olabilir, fakat tek başına hiçbir sorun yok anlamına gelmez. Geç konuşan çocukları değerlendirirken alıcı dil, yani çocuğun söylenenleri anlama becerisi son derece önemlidir. Örneğin çocuk

• “Topu getir.” “Babanın ayakkabısını bul.” “Arabayı kutuya koy.” gibi yaşına uygun yönergeleri anlayabiliyor,
• günlük konuşmaları takip ediyor
• ve nesneleri ismi söylendiğinde gösterebiliyorsa,

bu bilgi değerlendirmede değerlidir. Yalnızca ifade edici dil gecikmesi bulunan çocukların, hem ifade edici hem alıcı dil gecikmesi bulunan çocuklara kıyasla genel olarak daha olumlu sonuç gösterme eğiliminde olduğu bilinmektedir.

“Anlıyor Ama Konuşmak İstemiyor” Demek Doğru mu?

Aile şöyle düşünebilir. “Her şeyi anlıyor. Demek ki konuşabiliyor ama istemiyor.” Oysa dili anlamak ile dili sözel olarak üretmek aynı beceri değildir. Çocuğun

• bir kelimeyi zihninde tanıması,
• o kelimeyi uygun zamanda hatırlaması,
• seslerini organize etmesi,
• cümle içerisinde kullanması
• ve karşılıklı iletişime taşıması gerekir.

Bu nedenle bazı çocuklarda sorun istememek değil, ifade edici dil becerilerinin henüz yeterince gelişmemiş olmasıdır.

Geç Konuşan Çocukların Hepsi Sonradan Akranlarını Yakalar mı?

Hayır. Ancak doğru destekle önemli bir bölümü yakalayabilir. Geç dil gelişimi gösteren çocukların yaklaşık %50–70'i okul öncesi veya okul çağına doğru yaşıtlarının dil düzeyine yetişebilmektedir. Bu oldukça umut verici bir veridir. Ancak şu nedenle dikkatli yorumlanmalıdır ki %50–70'in yetişmesi demek tüm çocukların yetişeceği anlamına gelmez.

Ayrıca yaşıtlarına yetişen bazı çocukların standart dil testlerinde normal aralıkta performans göstermesine rağmen ilerleyen yıllarda

• daha karmaşık dil,
• hikâye anlatımı,
• sözdizimi,
• sözcük dağarcığı,
• okuma,
• yazım,
• sözel bellek

gibi alanlarda hiç geç konuşmamış yaşıtlarına göre daha düşük ortalama performans gösterebildiğine dair uzun dönem araştırmalar mevcuttur. Yani çocuğun yalnızca konuşmaya başlaması da akranlarıyla arasındaki mesafenin kapandığı kanıtlamaz.

Dili Geç Filizlenenler (Late Bloomer) Nedir?

Bazı çocuklar gerçekten geç başlar ancak zaman içerisinde hızlı biçimde ilerleyerek yaşıtlarını yakalar. Literatürde bu çocuklara bazen late bloomer denir. Fakat önemli sorun şudur ki bir çocuk 2 yaşındayken karşımıza geldiğinde onun kesinlikle “late bloomer” olacağını ve kendiliğinden yaşıtlarını yakalayacağını önceden garanti edemeyiz.

Bu nedenle doğru yaklaşım beklersek kendiliğinden açılacaktır yerine gelişim hızını ve iletişim profilini birlikte takip edelim olmalıdır.

Geç Konuşan Bir Çocuğun Akranlarını Yakalama Olasılığı Hakkında Neye Bakarız?

• Çocuk Söyleneni Ne Kadar Anlıyor?

Alıcı dil en önemli alanlardan biridir. Çocuk

• basit yönergeleri,
• nesne isimlerini,
• günlük ifadeleri,
• yaşına uygun soruları

ne kadar anlayabiliyor?

Araştırmalara göre erken alıcı dil becerileri, geç konuşan çocukların sonraki ifade edici dil sonuçlarının önemli öngörücülerinden biridir. Bu nedenle anlama güçlüğünün de bulunması, yalnızca konuşmanın gecikmesine kıyasla daha yakından takip edilmesi gereken bir tablodur.

• Yeni Kelimeler Gelmeye Devam Ediyor mu?

Bazen sayıdan daha önemli olan soru budur. Çocuk 18 kelime söylüyor olabilir. Ama bir ay önce 8 kelimesi vardı. Her hafta yeni sözcük ekleniyor. Bu gelişim çizgisi değerlidir. Başka bir çocuğun 30 kelimesi olabilir ancak son altı aydır sayı hiç değişmemiştir ki bu tablo bazı açılardan daha fazla dikkat gerektirebilir.

• Çocuk Jest Kullanıyor mu?

Konuşma ortaya çıkmadan önce iletişim yalnızca sözcüklerden oluşmaz. Çocuk

• İşaret ediyor mu?
• “Gel” diye eliyle çağırıyor mu?
• Başını “hayır” anlamında sallıyor mu?
• Size göstermek istediği şeyi getiriyor mu?
• Elinizden tutup bir yere götürmenin dışında paylaşma amaçlı jest kullanıyor mu?

Bu nedenle “Kelime az ama jestleri nasıl?” önemli bir sorudur.

• Ortak Dikkat Var mı?

Ortak dikkat, çocuğun bir nesne veya olayı başka biriyle paylaşmasıdır. Örneğin dışarıdan büyük bir kamyon geçiyor. Çocuk kamyona bakıyor. Sonra size bakıyor. Sonra yeniden kamyona bakıyor veya işaret ediyor. Sanki “Sen de gördün mü?” diyor. Bu yalnızca istemekten farklıdır. Çocuğun sosyal iletişim gelişimi açısından oldukça anlamlı bir beceridir. Bu yüzden dil değerlendirmesinde çocuğun yalnızca “kaç kelimesi var?” sorusuna değil iletişimi paylaşmak için nasıl kullanıyor?sorusuna da bakılır.

• Çocuğun Oyunu Nasıl?

Oyun ile dil gelişimi birbirinden bağımsız değildir. Örneğin çocuk arabayı yalnızca ileri geri sürmekle mi yetiniyor, yoksa arabayı garaja sokuyor, oyuncak bebeğe yemek yediriyor, telefonu kulağına götürüp konuşuyormuş gibi yapıyor, oyuncakları bir senaryo içinde kullanıyor mu? Sembolik oyun becerileri de erken iletişim profilinin önemli parçalarındandır ve geç dil gelişiminin değerlendirilmesinde dikkate alınması gerekmektedir.

• Çocuk İletişim Kurmak İstiyor mu?

Bazı çocukların konuşması sınırlıdır fakat iletişim niyetleri oldukça güçlüdür. Size sürekli bir şey gösterir, işaret eder, ses çıkarır, göz teması kurar, jest kullanır, sizi oyuna çağırır. Başka bir çocukta ise yalnızca kelime sayısı değil iletişim başlatma da sınırlı olabilir. Bu iki profil aynı değildir. İletişim kurma isteğinin düşük görünmesi ve günlük yaşamda sık iletişim kopuklukları yaşanması değerlendirme gerektirebilecek önemli işaretler arasındadır.

• Cümleler Gelişiyor mu?

Kelime sayısı arttıktan sonra sıradaki önemli adım, kelimelerin birleştirilmeye başlamasıdır. Örneğin “anne” yerine “anne gel” “su” yerine “su ver” “araba” yerine “baba araba” gibi birleşimler ortaya çıkmalıdır. İki kelimenin birlikte kullanılması 2 yaş civarında beklenen iletişim basamaklarındandır. Çocuk çok sayıda tek kelime söylüyor ancak uzun süre hiçbir kelime birleşimi ortaya çıkmıyorsa bunu da ayrıca değerlendiririz.

• Geç Konuşan Çocukta Sadece Kelime Sayısına Bakmak Neden Yanlış?

İki çocuk düşünelim. İkisinin de 25 kelimesi olsun.

Birinci çocuk:

• Her söyleneni iyi anlıyor.
• İşaret ediyor.
• Ortak dikkat kuruyor.
• Taklit ediyor.
• Sembolik oyun oynuyor.
• Her hafta birkaç yeni sözcük öğreniyor.
• Kelime birleşimleri yeni yeni ortaya çıkıyor.

İkinci çocuk:

• 25 kelimesi var.
• Ancak son dört aydır yeni kelime eklenmemiş.
• Yönergeleri anlamakta zorlanıyor.
• Jestleri oldukça sınırlı.
• Size bir şey göstermek için pek iletişim başlatmıyor.
• Oyun çeşitliliği sınırlı.
• İki çocuğun kelime sayısı aynı.

Ama iletişim profilleri aynı değil. Aynı sayıda kelime kullanan çocukların anlama, işlev, kelime çeşitliliği ve gelişim hızları bu tablodaki gibi birbirinden çok farklı olabilir.

Babası da Geç Konuşmuşsa Beklemek Doğru mu?

Aile öyküsü önemlidir. Geç dil gelişiminin ailelerde daha sık görülebildiği bilinmektedir. Ailede geç konuşma öyküsü risk faktörlerinden biri olarak ele alınmaktadır. Ancak “Babası 4 yaşında konuşmuş, çocuk da öyle olur.” şeklinde bir çıkarım yapamayız. Çünkü aile öyküsü bize bekleyebiliriz değil tam tersine dil gelişimini daha dikkatli takip etmek yararlı olabilir mesajı verir. Tek bir risk faktöründen gelecek tahmini yapmak doğru değildir.

Erkek Çocuklar Geç Konuşur Diyerek Beklemeli miyiz?

Bu da Türkiye'de ailelerin en sık duyduğu cümlelerden biridir. Araştırmalarda erkek çocuklarda geç dil gelişiminin daha sık görülebildiği bildirilmiştir. Ama erkek çocuk olduğu için geç konuşması normal sonucu çıkmaz. Cinsiyet belirgin dil gecikmesini normal kabul etmek için gerekçe değildir ve gelişim basamaklarının yine de takip edilmesi gerekir.

Kreşe Başlayınca Konuşur mu?

Kreş bazı çocuklar için gerçekten zengin bir oyun, sosyal etkileşim, dil modeli ve iletişim ortamı sağlayabilir. Bu nedenle bazı çocukların kelime kullanımı kreşe başladıktan sonra artabilir. Ancak kreş bir dil terapisi değildir. Çocuğun gerçek bir dil gecikmesi varsa bir kreşe başlayınca açılır diyerek değerlendirmeyi ertelemek doğru değildir. Özellikle

• anlama da etkilenmişse,
• jestler sınırlıysa,
• iletişim başlatma azsa,
• gelişim uzun süredir ilerlemiyorsa

yalnızca çevresel dil girdisinin artmasını beklemek doğru bir bakış açısı değildir.

“Çok Akıllı, Her Şeyi Yapıyor; Sadece Konuşmuyor”

Bir çocuk yapboz yapabilir, renkleri eşleyebilir, tablet kullanabilir, arabaların markalarını ayırt edebilir, karmaşık mekanik oyuncakları çözebilir. Bunların hepsi güçlü beceriler olmasına rağmen dil gelişimi ayrıca değerlendirilir. Çocuğun başka alanlarda güçlü olması dil gecikmesinin olmadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde dil gecikmesi olması da çocuğun zekâsının düşük olduğunu göstermez.

Geç Konuşma Otizm Anlamına Gelir mi?

Hayır geç konuşmak tek başına otizm tanısı değildir. Çocuklar birçok farklı nedenle geç konuşabilir. Ancak bazı çocuklarda dil gecikmesine

• ortak dikkat sınırlılığı,
• sosyal karşılıklılık güçlükleri,
• jest kullanımının sınırlı olması,
• oyun örüntülerinde farklılıklar

gibi başka gelişimsel özellikler eşlik edebilir. Bazı çocuklarda ilerleyen dönemde sosyal iletişim bozukluğu, otizm veya başka gelişimsel durumların belirginleşebileceği ve bu nedenle genel gelişimin de izlenmesi gerektiğini bilinmektedir.

Hangi Çocuklarda Biraz Daha Yakından Takip Gerekir?

Özellikle şu durumlar dikkat çekicidir:

• yeni sözcüklerin uzun süre artmaması,
• iki kelimeli birleşimlerin beklenen dönemde ortaya çıkmaması,
• söyleneni anlamada güçlük,
• jest kullanımının sınırlı olması,
• ortak dikkatin zayıf görünmesi,
• iletişim başlatmanın az olması,
• oyun becerilerinde belirgin sınırlılık,
• günlük yaşamda çocuğun kendini ifade etmekte sık sık zorlanması,
• konuşma ve dil gelişiminin uzun süre aynı seviyede kalması.

Daha Önce Söylediği Kelimeleri Kaybettiyse?

Bu durum farklıdır. Çocuk önceden

• “anne, baba, su” diyordu ama artık söylemiyorsa,
• önceden işaret ediyor fakat artık etmiyorsa,
• daha önce kurduğu sosyal iletişim becerilerini kaybetmiş görünüyorsa,

bu tablo yalnızca geç konuşuyor şeklinde izlenmemelidir. Böyle bir gerileme tablosunda erken müdahale oldukça kritiktir ve beklemeden sağlık profesyonelleriyle görüşülmesi özellikle gerekmektedir.

Ne Zaman Dil ve Konuşma Terapistine Gitmeliyiz?

Bu noktada cevap tek bir yaş değildir. Çocuğunuzun

• yaşa göre dil becerileri belirgin biçimde sınırlıysa,
• yeni kelime gelişimi uzun süredir ilerlemiyorsa,
• söyleneni anlamayla ilgili kaygınız varsa,
• jest ve ortak dikkat sınırlıysa,
• kelime birleşimleri ortaya çıkmıyorsa,
• iletişim güçlüğü günlük yaşamı etkiliyorsa,
• ya da yalnızca ebeveyn olarak “Bir şeyin farklı gittiğini hissediyorum.''

diyorsanız bir Dil ve Konuşma Terapisti değerlendirmesi almak için durumun daha çok kötüleşmesini beklemek zorunda değilsiniz. Erken değerlendirmeyi gereksiz yere ertelememek sürecin yönetimi açısından çok daha yararlıdır.

Erken Müdahale Neden Önemlidir?

Erken müdahalenin amacı çocuğa her kelimeyi çalıştırmak veya onu sürekli konuşturmak değildir. Amaç, ihtiyaç varsa çocuğun dil öğrenmesini destekleyecek fırsatları erken dönemde artırmaktır. Geç dil gelişimi yaşayan çocukların ilerleyen dil ve okuryazarlık becerileri açısından risk taşıyabileceği ve bu nedenle erken değerlendirme ile periyodik izlemin önemli olduğu belirtilmektedir.

Bu geç konuşan her çocuk okulda zorlanır demek değildir. Ancak nasıl olsa konuşur diyerek bütün çocukları değerlendirmeden bekletmenin de risksiz olmadığını gösterir.

Ekranı Kapatmak Tek Başına Çocuğu Konuşturur mu?

Ekran kullanımı çocuğun oyun, kitap ve karşılıklı iletişim fırsatlarının büyük bölümünün yerini alıyorsa bunu düzenlemek yararlı olacaktır. Ancak mevcut bir dil gecikmesinin tek nedeninin kesin ekran olduğunu söylemek doğru değildir. Ekranı azaltmak, değerlendirme gereksinimini ortadan kaldırmaz. Önemli olan ekranın açtığı boşluğu

• karşılıklı oyun,
• sohbet,
• kitap,
• günlük rutinlerde iletişim

ile doldurabilmektir.

Geç Konuşan Çocuğu Yaşıtlarıyla Sürekli Kıyaslamak Doğru mu?

Gelişim basamaklarını bilmek ve bu konuda farkındalık sahibi olmak önemlidir. Ancak sürekli “Kuzenin senin yaşında cümle kuruyordu.” “Komşunun çocuğu senden küçük ama konuşuyor.” demek aile için de çocuk için de yararlı değildir. Daha anlamlı olan çocuğun kendi gelişim çizgisini takip etmektir.

• Bir ay önce ne yapıyordu?
• Bugün ne yapıyor?
• Yeni beceriler geliyor mu?

Geç Konuşan Çocuğun Sonradan Tamamen Normal Dil Gelişimi Göstermesi Mümkün mü?

Evet bu kesinlikle mümkündür. Gecikme yaşayan çocukların yaklaşık yarısı ile üçte ikisinden fazlası ilerleyen dönemde yaşıt düzeyine ulaşabilir. Ama burada iki hata yapmamak gerekir. Birincisi “Çoğu yetişiyor, o zaman kimseyi değerlendirmeye gerek yok.” demek. İkincisi “Geç konuştuysa mutlaka ileride dil bozukluğu yaşayacak.” demek. İki uç da doğru değildir. Klinik yaklaşım çocuğun profilini zaman içerisinde izler.

Akranlarını Yakalamaya Başladığını Nasıl Anlarız?

• Yeni sözcüklerin daha hızlı eklenmesi,
• kelime türlerinin çeşitlenmesi,
• iki ve üç kelimeli birleşimlerin ortaya çıkması,
• daha karmaşık yönergeleri anlaması,
• iletişim amaçlarının çeşitlenmesi,
• soru sormaya başlaması,
• oyunun zenginleşmesi,
• daha uzun konuşma sıralarına katılması

Yani “yakalamak” kelime sayısının bir anda artmasından çok daha kapsamlı ve bütüncül bir süreçtir.

“Bekle-Gör” Yaklaşımı Ne Zaman Daha Risklidir?

• çocuğun anlama becerileri de sınırlıysa,
• yeni kelime kazanımı durmuşsa,
• jest ve ortak dikkat zayıfsa,
• iletişim başlatma sınırlıysa,
• kelime birleşimleri ortaya çıkmıyorsa,
• gelişim başka alanlarda da kaygı yaratıyorsa,
• beceri kaybı olmuşsa

yalnızca “biraz daha bekleyelim” yaklaşımı daha riskli hale gelir. “Nasıl olsa bütün çocuklar bir gün konuşur.” diyerek belirgin gecikmeyi değerlendirmeden bırakmak uygun değildir.

Biraz daha bekleyelim yerine bir dil ve konuşma terapisti tarafından değerlendirilmesi erken müdahale için daha yararlı olmaktadır. Ve değerlendirmeye gitmek “Çocuğumda kesin bir bozukluk var.” anlamına gelmez. Bazen sonuç gelişimi izlemek olur. Bazen aileye birkaç hedefli iletişim stratejisi verilir. Bazen düzenli terapi gerekir. Bazen de işitme veya başka gelişim alanları açısından ek değerlendirme önerilir.

Önemli olan çocuğu yalnızca yaşıtlarıyla karşılaştırmak veya bir kelime sayısına indirgemek değil nasıl anladığını, nasıl iletişim kurduğunu ve gelişiminin zaman içerisinde hangi yönde ilerlediğini birlikte değerlendirmektir.