Çocuğum Her Şeyi Anlıyor Ama Konuşmuyor: Neden?

Dil gelişimini yalnızca konuşma olarak ele almak ve somut kısım üzerine odaklanmak çok sık yapılan bir hatadır. Halbuki ifade edici dil olarak adlandırdığımız konuşma, dilin pek çok ön beceri ve bunların kombinasyonunu gerektiren karmaşık oluşum sürecinin yalnızca motor kısmıdır. Dilin anlaşılması, söylenecek mesajın oluşturulması ve kullanılan dilin dilbilgisel özelliklerini bilmeyi içeren alıcı dil ise zihinsel süreci oluşturur. Alıcı dil ve ifade edici dil becerileri her çocukta paralel ilerlemeyebilir bu da aileyi 'Çocuğum söylediklerimi anlıyor ama o zaman neden konuşmuyor ?' şeklinde sorulara yöneltir. Özetle bu durum gelişmiş alıcı dil becerilerine kıyasla daha geride kalmış ifade edici dil becerilerine sahip olunması sonucunda gözlenir.

“Söylediğimiz her şeyi anlıyor. İstediğimiz şeyi getiriyor, nerede olduğunu gösteriyor, bizi dinliyor ama konuşmuyor. Neden?”

Dil ve konuşma terapistlerinin ailelerden oldukça sık duyduğu cümlelerden biri budur. Çocuğunuzun söylediklerinizi anlaması, günlük yönergeleri yerine getirmesi veya ne istediğini size bir şekilde anlatabilmesi elbette önemli becerilerdir. Ancak bir çocuğun dili anlaması ile dili sözel olarak ifade etmesi aynı beceri değildir.

Dil gelişimini kabaca iki temel alan üzerinden düşünebiliriz:

Alıcı dil, çocuğun kendisine söylenen sözcükleri, cümleleri, soruları ve yönergeleri anlamasıdır.

İfade edici dil ise çocuğun sözcükleri ve cümleleri kullanarak düşüncelerini, isteklerini, ihtiyaçlarını ve deneyimlerini başkalarına aktarabilmesidir.

Bu nedenle bazı çocuklarda çevreden gelen dili anlama becerileri görece güçlü görünürken sözcük üretimi ve cümle oluşturma daha yavaş gelişebilir. Ancak burada önemli bir nokta var:

“Çocuğum her şeyi anlıyor” ifadesi tek başına profesyonel bir alıcı dil değerlendirmesinin yerine geçmez.

Çocuk günlük rutinleri, ses tonunu, yetişkinin baktığı yeri veya çevresel ipuçlarını kullanarak bazı yönergeleri gerçekleştirebilir. Dil ve konuşma değerlendirmesinde bu nedenle çocuğun yalnızca “Getir.” gibi alışılmış yönergeleri yapıp yapmadığı değil; farklı sözcükleri, kavramları, soru yapılarını ve giderek karmaşıklaşan cümleleri ne ölçüde anladığı da incelenir. Değerlendirme çerçevesi de ifade edici sözcük dağarcığının yanı sıra alıcı sözcük bilgisi, basit yönergeleri anlama, iletişim biçimleri, jestler, oyun ve sosyal iletişimin birlikte değerlendirilmesini içermektedir.

Çocuğun Anlıyor Ama Konuşmuyor Olması Ne Anlama Gelebilir?

Her çocuk için tek bir açıklama yoktur. Aynı davranışın altında farklı gelişimsel profiller bulunabilir. Bu nedenle yalnızca internetteki bir belirti listesine bakarak tanı koymak doğru değildir.

1. 1. İfade edici dil gelişimi daha yavaş ilerliyor olabilir

Bazı çocuklar çevrelerinde konuşulan dili iyi anlıyor görünmelerine rağmen konuşmaya yaşıtlarından daha geç başlayabilir. Literatürde bu çocuklar için “late talker/geç konuşan çocuk” veya belirli koşullarda “late language emergence/geç dil gelişimi” gibi ifadeler kullanılabilmektedir.

Geç dil gelişimi özellikle 2–4 yaş döneminde beklenen dil gelişim çizgisinin altında seyreden dil gelişimi olarak ele almaktadır. Çocuk yalnızca ifade edici dil alanında gecikme gösterebildiği gibi hem anlama hem ifade etme alanında güçlük yaşayabilir. Burada “Nasıl olsa zamanla açılır.” demek kadar “Kesinlikle bir bozukluğu var.” demek de doğru değildir. Değerlendirmede çocuğun mevcut becerilerinin yanı sıra yeni becerileri hangi hızla kazandığı önem taşır.

1. 2. Çocuğun sözcük dağarcığı henüz yeterince gelişmemiş olabilir

Çocuk “Su nerede?”, “Ayakkabını getir.” veya “Babaya ver.” gibi ifadeleri anlayabilir ancak ihtiyaçlarını anlatmak için yeterli sayıda sözcüğü aktif olarak kullanamıyor olabilir. Bu noktada yalnızca “kaç kelime söylüyor?” sorusuna odaklanmayız. Şunları da inceleriz:

• Yeni kelimeler öğreniyor mu?
• Kelimeleri kendiliğinden mi kullanıyor?
• Yalnızca tekrar mı ediyor?
• Sözcükleri farklı iletişim amaçlarıyla kullanıyor mu?
• İstek belirtmenin yanında yorum yapıyor, dikkat çekiyor veya bilgi paylaşmaya çalışıyor mu?
• Sözcükleri birleştirmeye başladı mı?
• Jestleri ve sözel iletişimi birlikte kullanabiliyor mu?

Kelime sayısına ek olarak kelime öğrenme hızı, sözcük çeşitliliği, erken gramer, kelime kombinasyonları, konuşma sesleri, jestler ve sembolik oyun becerileri de değerlendirilmelidir.

Hangi Yaşta Ne Beklenir?

Çocuk gelişiminin bireysel farklılıklar içerdiğini unutmamak gerekir. Gelişim basamakları bir çocuğa tek başına tanı koymak için kullanılmaz; çocuğun değerlendirilmesinin gerekip gerekmediğini anlamamıza yardımcı olan işaretlerdir.

CDC'nin güncel gelişim basamaklarına göre çoğu çocuk:

• 18 ay civarında, “anne/baba” dışında üç veya daha fazla sözcük söylemeye çalışır ve jest verilmeden basit tek aşamalı yönergeleri takip edebilir.
• 2 yaş civarında ise en az iki kelimeyi birlikte kullanmaya başlaması; örneğin “mavi top” benzeri birleşimler oluşturması beklenen dil ve iletişim basamaklarından biridir. Aynı yaşta kitapta sorulan bir nesneyi göstermek, en az iki vücut bölümünü göstermek ve işaret etmenin ötesinde farklı jestler kullanmak da gelişimsel tablo içerisinde değerlendirilir.
• 3 yaş civarında karşılıklı konuşmada en az birkaç sıra devam eden diyalog görülmesi beklenen basamaklardan biridir.

Bunlar “çocuk şu gün şu kadar kelime söylemezse kesin bir bozukluğu vardır” anlamına gelmez. Bir çocuğun dil gelişimi değerlendirilirken yaş, anlama, ifade etme, jest, oyun, sosyal iletişim ve gelişimin zaman içerisindeki seyri birlikte yorumlanmalıdır.

“Ama İstediği Her Şeyi İşaret Ederek Anlatıyor”

İşaret etme oldukça değerli bir iletişim davranışıdır. Çocuğun bir şeyi istemek, göstermek veya sizinle paylaşmak amacıyla jest kullanması iletişim niyetinin önemli göstergelerinden biridir. Bu nedenle ailelere genellikle “İşaret etmesine izin vermeyin ki konuşmak zorunda kalsın.” yaklaşımını önermeyiz. Çocuğun mevcut iletişim yollarını ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bunların üzerine dil eklemek daha işlevseldir. Örneğin çocuk dolabı gösteriyorsa:

“Ne istiyorsun? Söyle. Söylemezsen vermem.” demek yerine, “Kurabiye istiyorsun. Kurabiye ver.” gibi kısa ve çocuğun mevcut seviyesine uygun bir dil modeli sunabilirsiniz. Çocuğun iletişim girişimlerine yanıt verme, sözel modeller sunma, jestleri modelleme, çocuğun hareket ve sözcüklerini genişletme ve yanıt vermesi için yeterli süre tanıma gibi etkileşim temelli yöntemleri tercih etmek doğru bir bakış açısı olacaktır.

“Söylediğim Her Şeyi Yapıyor; Bu Alıcı Dilinin İyi Olduğunu Göstermez mi?”

Olumlu bir bulgudur ancak tek başına yeterli değildir. Örneğin her akşam banyodan önce “Hadi pijamanı getir.” dediğinizde çocuk pijamasını getiriyorsa, burada dil bilgisinin yanı sıra rutin de çocuğa ipucu veriyor olabilir. Değerlendirmede farklı bağlamlarda çocuğun yaşına uygun farklı sözcük, kavram ile yapıların anlaşılma ve kullanım derecesini inceleriz. Yani günlük yaşam gözlemleri çok değerlidir; ancak standart veya yapılandırılmış değerlendirmeyle birleştirildiğinde bize daha doğru bir tablo verir.

Çocuğum Neden Konuşmuyor Olabilir?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur ve yalnızca çocuğu görmeden neden belirlemek mümkün değildir. Olası tablolar arasında:

• Geç dil gelişimi: Özellikle küçük yaş grubunda bazı çocukların ifade edici dil gelişiminin beklenenden daha yavaş ilerlemesi söz konusu olabilir.
• Gelişimsel dil bozukluğu: Dil öğrenme ve kullanma becerilerinde daha kalıcı güçlükler görülebilir. Gelişimsel dil bozukluğu bilinen belirli bir tıbbi nedene bağlı olmayan, konuşulan dili öğrenme ve kullanma güçlüğü olarak tanımlanmaktadır.
• İşitmeyle ilgili durumlar: Çocuk bazı sesleri duyuyor ve günlük konuşmaları anlıyor gibi görünse bile işitmenin tüm frekanslarda yeterli olduğu yalnızca gözlemle kesinleştirilemez. NIDCD, dil gecikmesi değerlendirmelerinde işitme testinin sıklıkla sürecin parçası olduğunu belirtmektedir.
• Konuşma üretimiyle ilişkili güçlükler: Bazı çocuklarda dil bilgisi ile konuşmayı seslere dönüştürme becerileri aynı hızda gelişmeyebilir. Konuşma sesi bozuklukları veya motor konuşma güçlükleri ayrıca değerlendirilmelidir. NIDCD, dil bozukluğu ile konuşma bozukluğunun farklı kavramlar olduğunu ve çocukluk çağı konuşma apraksisinin ses ve hecelerin doğru sırayla oluşturulmasını etkileyebildiğini belirtmektedir.
• Başka gelişimsel farklılıklarla birlikte görülen dil güçlükleri: Dil gecikmesi bazı çocuklarda daha geniş bir gelişimsel tablonun parçası olabilir. Bu nedenle değerlendirmede genel gelişimin, sosyal iletişimin, bilişsel, duyusal ve motor gelişimin de göz önünde bulundurulmasını gerekmektedir.Önemli olan çocuğun kendine özgü iletişim profilini ortaya çıkarmaktır.

“Her Şeyi Anlaması Otizm Olmadığı Anlamına Gelir mi?”

Hayır. Bir çocuğun bazı sözel yönergeleri anlaması otizmi tek başına dışlamadığı gibi, geç konuşması da tek başına otizm anlamına gelmez. Otizm değerlendirilirken yalnızca “kaç kelime söylüyor?” sorusu üzerinden hareket edilmez. Sosyal iletişim ve etkileşim, ortak dikkat, karşılıklılık, oyun, ilgi ve davranış örüntüleri ile genel gelişim birlikte değerlendirilir. Bu nedenle iki uç yorumdan da kaçınmak gerekir:

“Konuşmuyor, kesin otizm.” ve “Her şeyi anlıyor, kesinlikle otizm olamaz.” Her ikisi de klinik açıdan yeterli değerlendirmeye dayanmayan çıkarımlardır.

“Erkek Çocuklar Geç Konuşur, Biraz Daha Bekleyelim” Doğru mu?

Çocuklar arasında bireysel farklılıklar vardır ve bazı risk faktörleri geç dil gelişimiyle istatistiksel olarak ilişkili olabilir. Ancak çocuğun erkek olması gelişimsel bir gecikmeyi görmezden gelmek için gerekçe değildir. Geç dil gelişiminin erkek çocuklarda daha sık görülebildiği bildirilse de bu bilgi bireysel bir çocuk için “beklemek güvenlidir” anlamına gelmez. Çocuğun gerçek dil ve iletişim becerileri değerlendirilmelidir.

“Ailesinde de Geç Konuşan Vardı; O da Sonradan Açılır mı?”

Aile öyküsü değerlendirmede mutlaka sorulması gereken bilgilerden biridir. Geç dil gelişimi veya başka dil güçlüklerine ilişkin aile öyküsü değerlendirme kapsamında ele alınmaktadır. Ancak babasının, teyzesinin veya kardeşinin geç konuşup sonradan gelişmiş olması, aynı gelişim çizgisinin bu çocukta da gerçekleşeceğini garanti etmez. Her çocuğu kendi gelişim özellikleri üzerinden değerlendirmek gerekir.

Bazı Çocuklar Gerçekten Kendiliğinden Yetişiyor mu?

Evet, geç konuşmaya başlayan çocukların bir bölümü zaman içinde yaşıtlarına yaklaşabilir. Bu gruptaki bazı çocukla “dili geç filizlenenler” olarak tanımlanır. Bununla birlikte erken dönemde hangi çocuğun tamamen yetişeceğini kesin biçimde öngörmek kolay değildir. Özellikle alıcı dil de etkilenmişse sonraki dil sonuçlarının daha olumsuz olma riski artabilmektedir. Bu nedenle erken dönemde uzmana başvurmanın önerilmesindeki amaç aileyi korkutmak değil, gelişimi izleme konusunda gereksiz risk almamaktır. Değerlendirme yaptırmak, çocuğun mutlaka terapiye başlaması gerektiği anlamına gelmez. Bazı çocuklarda düzenli izlem ve aile danışmanlığı yeterli olabilirken bazı çocuklarda doğrudan dil ve konuşma terapisi daha uygun olabilir. Tercih edilen hizmet biçimi çocuğun gecikmesinin niteliğine, şiddetine, risk faktörlerine ve genel gelişimine göre bireyselleşmektedir.

Hangi Durumlarda Beklemeden Bir Uzmanla Görüşmek Gerekir?

Özellikle şu durumlarda dil ve konuşma gelişiminin değerlendirilmesi yararlı olabilir:

• Çocuk yaşı ilerlemesine rağmen çok sınırlı sayıda sözcük kullanıyorsa,
• Yeni kelime kazanımı uzun süre ilerlemiyorsa,
• Yaklaşık 2 yaş civarında anlamlı kelime birleşimleri ortaya çıkmıyorsa,
• Söylenenleri anlamakta da güçlük yaşıyorsa,
• Jestleri oldukça sınırlıysa,
• İstek dışında iletişim başlatması çok azsa,
• Ortak dikkat ve sosyal iletişim konusunda soru işaretleri varsa,
• Konuşmaya çalışıyor ancak sesleri veya heceleri oluşturmakta belirgin güçlük çekiyorsa,
• konuşması günlük iletişimini belirgin biçimde engelliyorsa,
• İşitmeyle ilgili şüphe bulunuyorsa,
• Daha önce sahip olduğu kelimeleri veya iletişim becerilerini kaybetmişse.

Sözcük kullanımının başlamaması, beklenen kelime artışının görülmemesi ve ikinci yaş döneminde kelimelerin birleşmeye başlamamasını kapsamlı değerlendirmede dikkate alınan temel kaygılar arasındadır.

Özellikle daha önce kazanılmış becerilerde gerileme veya kayıp gözleniyorsa yalnızca “biraz daha bekleyelim” yaklaşımı yerine çocuğun sağlık ve gelişim profesyonellerince değerlendirilmesi önemlidir.

Sonuç olarak çocuğunuzun “Anlıyor” olması güzel bir işaret ancak tek başına yeterli değildir. Çocuğunuz sizi anlıyor, isteklerinize cevap veriyor ve çevresiyle iletişim kurmaya çalışıyorsa bunlar değerlendirmede dikkate aldığımız önemli güçlü yönlerdir. Fakat dil gelişimi yalnızca “anlıyor mu, anlamıyor mu?” sorusundan ibaret değildir. Bir dil ve konuşma terapisti olarak ben şu soruların tümüne birlikte bakmak isterim:

Ne kadar anlıyor?
Ne kadar ifade ediyor?
Nasıl iletişim başlatıyor?
Yeni kelimeleri ne hızla öğreniyor?
Jestlerini nasıl kullanıyor?
Sizinle bir şeyi paylaşmak için iletişim kuruyor mu?
Nasıl oynuyor?
Kelimeleri birleştiriyor mu?
Konuşmaya çalışırken zorlanıyor mu?
Ve en önemlisi, bu beceriler zaman içerisinde ilerliyor mu?

Bu sorulara verilen yanıtlar bize yalnızca “konuşuyor/konuşmuyor” bilgisinden çok daha fazlasını söyler.

Çocuğunuzun dil ve konuşma gelişimiyle ilgili bir soru işaretiniz varsa değerlendirme almak için problemin büyümesini beklemek zorunda değilsiniz. Değerlendirmenin amacı bir çocuğa hemen etiket koymak değil; mevcut iletişim becerilerini, güçlü yönlerini ve desteğe ihtiyaç duyabileceği alanları anlamaktır. Gerekli olduğunda erken dönemde doğru desteği planlamak; gerekli olmadığında ise aileye neyi takip etmesi gerektiğini açıklayarak gelişimi güvenli biçimde izlemek mümkündür.

Sık Sorulan Sorular

• 2 yaşındaki çocuğum her şeyi anlıyor ama konuşmuyor. Beklemeli miyim?

CDC'ye göre 2 yaş civarında iki kelimeyi bir araya getirmek beklenen dil ve iletişim basamaklarından biridir. Çocuğunuz 2 yaşına gelmiş ve anlamlı kelime üretimi çok sınırlıysa veya kelimeleri birleştirmiyorsa değerlendirme almak için “birkaç yıl daha beklemek” gerekmez.

• Çocuğun konuşmaması zekâ geriliği anlamına gelir mi?

Hayır. Tek başına geç konuşma çocuğun bilişsel kapasitesi hakkında böyle bir sonuç çıkarmak için yeterli değildir. Dil gecikmesinin farklı nedenleri ve farklı gelişimsel profilleri olabilir. Bu nedenle dil ve genel gelişim ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

• Konuşmayan çocuk kesin otizmli midir?

Hayır. Geç konuşma tek başına otizm tanısı anlamına gelmez. Bunun tersine çocuğun bazı sözel yönergeleri anlaması da otizmi tek başına dışlamaz. Sosyal iletişim ve genel gelişim ayrı değerlendirilmelidir.

• Çocuğum televizyon ve çizgi filmdeki şeyleri söylüyor ama kendi isteğini söylemiyor. Bu konuşmak sayılır mı?

Duyduğu kelime veya cümleleri tekrar etmek ile aynı dili farklı durumlara uyarlayarak kendiliğinden kullanmak aynı beceri değildir. Değerlendirmede yalnızca çocuğun “kelime çıkarıp çıkarmadığına” değil, dili işlevsel ve kendiliğinden kullanıp kullanmadığına da bakılır. Konuşma/kelime kullanımının yanında çocuğun bunları hangi iletişim amaçlarıyla kullandığı da önemlidir.

• İşaret etmesine izin verirsem konuşması daha da gecikir mi?

Jestler erken iletişimin önemli bir parçasıdır ve jest kullanımını engellemek önerilen bir yaklaşım değildir. Çocuğun işaretine sözel model eklemek daha yararlı olabilir. Jestler ve diğer çoklu iletişim yolları erken dil desteğinin parçası olarak ele alınmaktadır.

• İşitiyor gibi görünüyor. Yine de işitme testi gerekir mi?

Bazı durumlarda evet. Günlük seslere tepki vermek işitmenin dil gelişimi için gereken tüm özelliklerinin normal olduğunu kesinleştirmez. NIDCD, konuşma ve dil gecikmesi değerlendirmelerinde işitme testinin sıklıkla değerlendirme sürecine dahil edildiğini belirtmektedir.