Çocuğum Kekelemeye Başladı: Kekemelik Neden Olur ve Ne Yapmalıyım?

Bu iki soruyu birbirinden tamamen ayırmak aslında mümkün değildir. Çünkü çocuğunuzun konuşmasındaki akıcısızlıkları nasıl değerlendireceğimiz; kekemeliğin nasıl başladığı, ne kadar süredir devam ettiği, hangi davranışlarla ortaya çıktığı ve çocuğun bundan nasıl etkilendiğiyle yakından ilişkilidir.

İlk olarak şu önemli noktayı netleştirelim. Kekemelik çocuğun veya ailenin yaptığı tek bir “yanlış” nedeniyle ortaya çıkan bir durum değildir. Güncel bilimsel yaklaşım kekemeliği genetik ve nörofizyolojik faktörlerin rol oynadığı çok faktörlü bir konuşma akıcılığı farklılığı/bozukluğu olarak ele almaktadır. Çevresel koşullar, heyecan, stres veya konuşma talepleri kekemeliğin belirginliğini değiştirebilir ancak ebeveynlik tarzı veya duygusal problemler kekemeliğin temel nedeni olarak kabul edilmez yalnıza tetikleyicileri olabilirler.

Dolayısıyla çocuğunuz kekelemeye başladıysa ilk hedefiniz “Biz nerede hata yaptık?” sorusuna cevap aramak değil, “Çocuğumun konuşmasında tam olarak ne oluyor ve onu nasıl destekleyebilirim?” sorusunu sormak olmalıdır.

Akıcısızlık Nedir?

Akıcısızlık, konuşmanın doğal akışı sırasında ortaya çıkan tekrar, duraklama, yeniden başlama veya doldurma ifadeleri gibi kesintilerin genel adıdır. Aslında hepimiz zaman zaman akıcısız konuşuruz. Örneğin:

“Ben… şey… yarın geleceğim.” “Ben ben aslında onu demek istemedim.” gibi ifadeler günlük konuşmada görülebilir. Ki bu da konuşmanın doğal gidişatını bozan bir akıcısızlıktır ancak kekemelik değildir. Dolayısıyla her akıcısızlık kekemelik değildir. Kekemelik açısından daha kırmızı bayrak olan örüntüler arasında ise özellikle:

• ses veya hece tekrarları,
• ses uzatmaları,
• bloklar,
• konuşurken belirgin fiziksel mücadele

yer alır. Tipik akıcısızlıklarla kekemelik benzeri akıcısızlıkların birbirinden ayırabilmek ve yalnızca “kaç tekrar var?” sorusu baz alınmamalıdır.

Kekemelik Nedir?

Kekemelik bir konuşma akıcılığı bozukluğudur ve konuşmanın ritmini, sürekliliğini ve bazen konuşma sırasında harcanan çabayı etkileyebilir. Ses, hece veya kelime tekrarları, uzatmalar ve konuşma akışındaki bloklarla karakterize bir konuşma bozukluğu olarak tanımlanır.

Örneğin çocuk:

• Ses veya hece tekrarları yapabilir: “B-b-b-ben de geleceğim.” “Ka-ka-ka-kalem.”
• Bir sesi uzatabilir: “Sssssu istiyorum.”
• Blok yaşayabilir: Çocuk söylemek istediği kelimeyi bilir ancak konuşmaya başlamaya çalışırken ses sanki dudaklar açılamıyormuşçasına ağızdan bir süre çıkmayabilir veya patlamalı olarak çıkabilir.

Bazen bu konuşma davranışlarına:

• göz kırpma,
• yüz kaslarında gerilme,
• çeneyi sıkma,
• baş hareketleri,
• kelime değiştirme,
• konuşmaya başlamaktan kaçınma

gibi ikincil davranışlar dediğimiz kaçınma stratejileri de eşlik edebilir.

Çocuğum Birden Kekelemeye Başladı: Bu Olabilir mi?

Kekemelik çoğunlukla erken çocukluk döneminde başlar; çocukların çok büyük bölümünde başlangıç 4 yaşından önce görülür ve ortalama başlangıç yaşı yaklaşık 33 ay civarındadır. Bu nedenle özellikle 2–4 yaş arası dönemde ailelerin ilk kez akıcısızlık fark etmesi sık karşılaşılan bir durumdur.

Gelişimsel kekemelik bazı çocuklarda aile tarafından oldukça ani başlamış gibi fark edilebilir. Örneğin ebeveyn şöyle anlatabilir “Pazar günü hiçbir şey yoktu. Salı günü ‘b-b-b-ben’ demeye başladı.” Başka bir çocukta ise başlangıç daha yavaş olabilir. Önce birkaç kelime tekrarı, sonra ses tekrarları, daha sonra bazı uzatmalar şeklinde ilerleyebilir.

Ancak “Bu yaşta zaten normal.” diyerek her akıcısızlığı otomatik olarak gelişimsel kabul etmek de doğru değildir.

Kekemelik Neden Olur?

Kekemeliğin tek bir nedeni yoktur. Güncel bilimsel görüş, gelişimsel kekemeliğin birden fazla faktörün etkileşimiyle ortaya çıktığı yönündedir. Kekemeliğin ortaya çıkışında özellikle genetik ve nörofizyolojik faktörlerin rol oynadığı bilinmektedir. Dolayısıyla “Çocuk korktu.” “Çok hızlı konuştu.” “Anne çok soru sordu.” “Kardeşi oldu.” “İki dil öğreniyor.” gibi tek bir olay üzerinden kekemeliği açıklamak doğru değildir.

• 1. Genetik Faktörlerin Kekemelikte Rolü Var mı?

Evet, kekemelik öyküsü bulunan ailelerin çocukluğunda kekemelik daha sık görülebilir. Kekemelik yaşayan kişilerin yaklaşık %60'ının kekemelik öyküsü bulunan bir akrabasının olduğu belirtilmektedir. Ayrıca aile öyküsü kekemeliğin devam etme olasılığı değerlendirilirken dikkate alınan faktörlerden biridir. Ancak “Ailemizde var, o halde çocuğumun kekemeliği kesin kalıcı olacak.” sonucuna varamayız. Aile öyküsü önemli bir bilgi parçasıdır ama tek başına geleceği belirlemez.

• 2. Kekemelik Beyinle İlgili midir?

Araştırmalar kekemeliğin nörofizyolojik bir boyutu olduğunu göstermektedir. Kekeleyen çocuklarla kekelemeyen çocuklar arasında bazı yapısal ve işlevsel nörolojik farklılıklar araştırmalarda tespit edilmiştir. Dolayısıyla kekemeliği yalnızca ''psikoloji ve mizaç.” şeklinde açıklamak güncel bilimsel yaklaşımı yansıtmaz.

• 3. Anne-Babanın Davranışları Kekemeliğe Neden Olur mu?

Hayır. Duygusal problemler ve ebeveynlik tarzı kekemeliğe neden olmaz yalnızca tetikleyerek görünürlüğünü arttırabilir. Ailenin iletişim biçimi kekemeliğin nedeni değildir fakat çocuğun konuşurken ne kadar rahat hissettiğini etkileyebilir. Bu nedenle terapi sürecinde aile iletişimi üzerinde çalışması gerekebilir. Amaç iletişim ortamını daha destekleyici hale getirmektir.

• 4. Korku Kekemeliğe Neden Olur mu?

“Bir köpek saldırdıktan sonra başladı.” “Gece çok korktu, ertesi gün kekelemeye başladı.” “Okulda öğretmeni bağırmış.” gibi zamanlama ilişkileri aile için doğal olarak anlamlı görünür. Ancak gelişimsel kekemeliği tek bir korku veya travmatik olayın sonucu olarak açıklamak doğru değildir.

Stresli veya heyecan verici bir olay, zaten ortaya çıkmakta olan kekemeliğin daha görünür hale gelmesine katkıda bulunabilir. Ancak kekemeliğin esas ortaya çıkış nedeni değildir.

• 5. Heyecan Kekemeliğe Neden Olur mu?

Hayır, ancak artırabilir. Bir üst maddede bahsettiğimiz durumun aynısı heyecan için de geçerlidir. Çünkü kekemelik yalnızca duygu durumlarıyla açıklanabilecek bir bozukluk değildir.

Kekemelik performansı günlere, konuşma durumlarına ve iletişim taleplerine göre değişebilir. Bazı konuşma ortamlarının kekemeliğin belirginliğini artırıp azaltabileceği kanıtlanmıştır.

• 6. Çok Hızlı Konuşmak Kekemeliğe Neden Olur mu?

Hızlı konuşma temposu bazı çocuklarda akıcısızlığı daha görünür hale getirebilir. Çünkü bir zaman baskısı ve dilsel kapasiteler bakımından beklenti yaratır. Ancak “Çok hızlı konuştuğu için kekeme oldu.” demek doğru değildir. Bu nedenle çocuğa sürekli “Yavaş konuş.” demek de kekemeliğin nedenini ortadan kaldıran bir çözüm yolu değildir.

• 7. Bir Başkasını Taklit Etmek Kekemelik Yapar mı?

Hayır, kekemelik bulaşıcı değildir. Çocuk bir arkadaşının konuşmasını oyun amacıyla kısa süreli taklit edebilir. Ancak başka bir kekeleyen kişiyi dinlemek veya taklit etmek gelişimsel kekemliğin neden olmaz.

• 8. Kardeş Gelmesi Kekemeliğe Neden Olur mu?

Yeni kardeş doğumu aile yaşamında önemli bir değişikliktir. Bazı aileler kekemelik başlangıcının da aynı döneme denk geldiğini fark edebilir. Ancak ''Yeni kardeş geldi ve çocuk kekeme oldu.” şeklinde doğrudan bir nedensellik kuramayız. Yeni kardeş, taşınma, okul değişimi veya benzeri olaylar çocuğun genel stres düzeyini ve günlük iletişim ortamını değiştirebilir. Bu değişiklikler de kekemeliğin görünürlüğünü etkileyebilir ancak gelişimsel kekemeliğin temel açıklaması değildir.

• 9. Kreşe Başlamak Kekemeliğe Neden Olur mu?

Benzer şekilde hayır olmaz. Kreşe başlama dönemi aynı zamanda daha fazla çocukla iletişim, daha uzun cümleler, hikâye anlatma, sosyal konuşma taleplerinin artması gibi değişikliklerin olduğu bir dönemdir. Dolayısıyla kekemelik bu dönemde daha görünür hale gelebilir. Ama kreşin kendisi gelişimsel kekemeliğin doğrudan nedeni değildir.

• 10. Çift Dillilik Kekemeliğe Neden Olur mu?

İki veya daha fazla dil öğrenmek tek başına kekemeliğin nedeni değildir. Kekeleyen çok dilli bir çocuğa otomatik olarak “Bir dili bırakın.” demek doğru bir yaklaşım olmaz. Değerlendirmede çocuğun bütün dil ortamı dikkate alınmalıdır.

Bir Gün Çok Kekeleyip Bir Gün Hiç Kekelemiyor

Kekemelikte aileleri en çok şaşırtan özelliklerden biri değişkenliktir. Çocuk pazartesi çok kekeler, salı çok az kekeler, çarşamba neredeyse hiç kekelemez, perşembe yeniden artabilir. Evde daha az, kreşte daha fazla veya tam tersi olabilir. Bu durum “İsterse düzgün konuşabiliyor.” anlamına gelmez. Kekemeliğin günlere ve ortamlara göre değişebilir fakat bu çocuğun güçlüğü isteyerek kontrol edebildiği anlamına gelmez.

Neden Bazen Artıp Bazen Azalıyor?

Konuşma, tek bir kas hareketinden oluşmaz. Çocuk aynı anda ne söyleyeceğini düşünür, kelimeleri seçer, cümleyi yapılandırır, konuşma hareketlerini planlar ve karşısındaki kişiye cevap verir. Bu içsel ve dışsal talepler gün içerisinde değişkenlik gösterir. Yaşanan bu beklenti değişimi doğal olarak konuşma performansına da yansır. Yorgunluk, yoğun heyecan, zaman baskısı veya konuşma ortamı akıcılığı etkileyebilir. Ancak bu değişkenlik yine kekemeliğin “psikolojik bir problem” olduğu anlamına gelmez. Yalnızca pek çok faktörün soncunda şiddetinin değiştiğini gösterir.

Hangi Faktörler Kekemeliğin Devam Etme Riskini Artırabilir?

• erkek çocuk olmak,
• ailede devam eden kekemelik öyküsü,
• başlangıçtan sonra 6–12 aydan uzun sürmesi veya birkaç ay boyunca belirgin iyileşme görülmemesi,
• başlangıç yaşının yaklaşık 3,5 yaş veya daha ileri olması,
• eşlik eden konuşma/dil güçlükleri,
• ikincil davranışlar ve kaçınma stratejileri

Ancak bunların hiçbiri tek başına kesin geçer veya kesin kalır anlamına gelmez. Risk faktörleri birlikte değerlendirilir.

İkincil Davranış Nedir?

Çocuk konuşurken yaşadığı zorlanmaya eşlik eden bazı fiziksel davranışlar geliştirebilir. Örneğin:

• göz kırpma,
• yüz buruşturma,
• dudakları germe,
• başını hareket ettirme,
• ayağını yere vurma.

Bu davranışlar her çocukta görülmez. Ancak varsa değerlendirme açısından önemlidir. Özellikle çocuk kelimeyi çıkarmak için giderek daha fazla fiziksel çaba harcıyorsa kekemeliği yalnızca “takılma sayısı” olarak ele almak yanlış bir bakış açısı olur.

Çocuğum Kekelemeye Başladı: İlk Olarak Ne Yapmalıyım?

Ailelerin burada ilk refleksi çoğu zaman konuşmayı düzeltmektir. Çocuk “B-b-b-bana ver.” der. Ebeveyn “Yavaş söyle.” “Bana ver de.” “Nefes al.” “Baştan söyle.” der. Bunların hepsi iyi niyetli yardım girişimleridir. Ancak çoğu zaman çocuğa yardımcı olmak yerine konuşma performansı için beklenti ve talepleri arttırır.

• 1. Önce Çocuğun Ne Söylediğini Dinleyin

Çocuk “B-b-b-ben bugün Efe'yle oynadım.” diyorsa dikkatinizi “B-b-b-ben” kısmına/takılmaya değil, “Efe'yle oynadım.” mesajına verin ve önemli olanın iletişim çabası ile içerik olduğunun altını çizin. “Efe'yle ne oynadınız?” diye devam edebilirsiniz. Bu yaklaşım çocuğa şu mesajı verir “Nasıl söylediğinden çok ne söylediğin benim için önemli.” Çocuğun kullandığı sözcüklerden çok bunların arkasındaki duygu ve düşüncelere odaklanılmalıdır.

• 2. Cümlesini Tamamlamayın

Çocuk “Ben b-b-b…” dediğinde “Ben parka gitmek istiyorum diyeceksin.”

şeklinde aslında ona yardımcı olduğunuzu düşünebilirsiniz. Ancak bu davranış çocuğa “Ben konuşmayı bitirecek kadar hızlı değilim, konuşmamda bir sorun var ve buna tahammül edemiyorlar.”mesajı verebilir. Bunun yerine biraz daha zaman tanıyın ve çocuğunuzun kendini ifade etmesine izin verin.

• 3. Gözünüzü Kaçırmayın

Bazı ebeveynler “Takıldığını fark ettiğimi belli etmeyeyim.” diye gözlerini kaçırabilir. Ama çocuk bunu “Ben böyle konuşunca annem bana bakmıyor.” şeklinde yorumlayabilir ve kekemelik ile kendine yönelik olumsuz etiketlemelerde bulunabilir. Bu nedenle doğal göz temasınızı sürdürün, panik halinde veya aşırı kaygılı yüz ifadeleri kullanmamaya çalışın.

• 4. “Yavaş Konuş” Demeyin

Çocuğa yavaş konuş demek yerine siz biraz daha sakin ve duraklamalı konuşabilirsiniz. Aradaki fark önemlidir. İlkinde çocuğun konuşmasına talimat verirsiniz. İkincisinde iletişim ortamını modellemiş olursunuz.

• 5. Her Takılmada “Derin Nefes Al, Sakin Ol” Demeyin

Kekemelik bir nefes alma problemi değildir. Bu nedenle “Derin nefes al, sonra söyle.” her çocuk için standart bir kekemelik terapisi değildir. Belirli terapi yaklaşımlarında nefes ve konuşma koordinasyonu üzerinde çalışmalar yapılabilir fakat bunlar profesyonel değerlendirme sonrası planlanmalıdır.

• 6. Aile İçindeki Konuşma Yarışını Azaltın

Özellikle kalabalık ailelerde çocuk anneye bir şey anlatırken kardeşi araya girer, baba başka soru sorar, televizyon açıktır, herkes aynı anda konuşur. Burada amaç ev sessiz olsun değildir. Ancak herkesin sırayla konuşabileceği daha rahat sohbet anları yaratmak yararlı olabilir. Böylece konuşma sırasındaki baskı ve talep azalır. Konuşma sırasını paylaşmak ve hızlı soru-cevap trafiğini azaltmak önemlidir.

• 7. Soru Yağmurunu Azaltın

Çocuk okuldan geldiğinde “Ne yaptın?” “Kiminle oynadın?” “Ne yedin?” “Öğretmen ne dedi?” “Sonra ne oldu?” şeklinde arka arkaya soru yöneltmek yerine biraz yorum kullanabilirsiniz. Örneğin “Ben bugün çok yoruldum. Senin de okulda yoğun bir günün olmuş olabilir.” Böylece çocuğa konuşma alanı açılır ama cevap verme baskısı azalır.

• 8. Çocuğunuzu Daha Az Konuşturmayın

Bazı ebeveynler kekemelik arttığında “Çok konuşunca daha fazla takılıyor.” diye düşünebilir. Bu doğru bir tespit ve hedef değildir. Kekemelik terapisinde amaç çocuğun iletişimini azaltmak değil, daha rahat iletişim kurmasını desteklemektir.

Kekemeliğini Çocuğa Söylemeli miyiz?

Bu durum çocuğun yaşı ve farkındalığına göre değişir. Ancak kekemelik hakkında konuşmanın onu “yarattığı” düşüncesi doğru değildir. Çocuk “Anne, kelimem çıkmadı.” “Ben neden böyle konuşuyorum?” diyorsa “Yok canım, hiçbir şey olmadı.” demek yerine “Evet, bazen kelimeler biraz takılabiliyor. Ben seni dinliyorum.” gibi nötr bir cevap verebilirsiniz. Amaç çocuğun konuşmasını kötü veya korkulacak bir şey olarak kodlamamaktır. Bu konuyu tabu haline getirmeden yaşına uygun ve kabul edici bir dille konuşmak uygun olandır.

• Kekemeliği Görmezden Gelmek mi Gerekir?

Burada iki uç nokta vardır, her takılmayı düzeltmek ve kekemelik hiç yokmuş gibi davranmak. İkisi de her zaman uygun değildir. Kekemelik çocuğun yaşamında gerçek bir deneyimse, özellikle çocuk farkındaysa bunu konuşulamaz hale getirmek doğru değildir. Daha yararlı yaklaşım nötr ve kabul edici olmaktır.

• Kekemeliğe Dikkat Çekmek Kekemeliği Artırır mı?

Tek başına kekemelik hakkında konuşmak kekemeliğe neden olmaz. Ancak çocuğun konuşmasını sürekli değerlendirmek “Bugün çok güzel konuştun.” “Bak şimdi yine takıldın.” “Bugün hiç kekelemedin.” gibi ifadelerle her konuşmayı performans ölçümüne çevirebilir ve de konuşma kaygısı yaratabilir. Bu nedenle odak akıcılıktan çok iletişim olmalıdır.

• “Bugün Hiç Kekelemedin, Bravo!” Demeli miyim?

Genellikle akıcılığı ödüllendiren bu tür yorumlara dikkat etmek gerekir. Çocuk şu mesajı çıkarabilir “Takılmadığım konuşma iyi, takıldığım konuşma kötü.” ve bu kekemelik veya kendine ilişkin olumsuz etiketleme yapmasına neden olabilir. Bunun yerine “Bu hikâyeyi anlatmana çok sevindim.” “Bunu benimle paylaşman çok güzeldi.” gibi mesajın içeriğine yönelik geri bildirimler verebilirsiniz.

Çocuğum Konuşmaktan Kaçınmaya Başladıysa Önemli mi?

Çocuğunuz

• “Sen söyle.” “Boş ver.” “Bilmiyorum.” demeye başladıysa,
• telefonla konuşmak istemiyorsa,
• sınıfta cevap vermekten kaçınıyorsa,
• zorlandığı kelimeyi başka bir kelimeyle değiştiriyorsa,

yalnızca duyulan takılmalara değil bu kaçınma davranışlarına da dikkat etmek gerekir. Çünkü terapi hedefi sadece daha az takılmak değildir. Çocuğun iletişime katılımını korumak önceliklidir.

Ne Zaman Bir Dil ve Konuşma Terapistine Başvurmalıyız?

• ailede kekemelik öyküsü,
• ebeveyn veya çocuğun endişesi,
• çocuğun akıcısızlığa olumsuz tepki vermesi,
• fiziksel mücadele,
• devam eden akıcısızlıklar

gibi çeşitli faktörlerin dikkate alınması gerekir. Özellikle:

• ses/hece tekrarları belirginse,
• uzatma ve bloklar varsa,
• fiziksel gerilim görülüyorsa,
• kekemelik giderek artıyorsa,
• çocuk konuşmaktan kaçınıyorsa,
• çocuk durumdan rahatsızsa,
• ailede devam eden kekemelik öyküsü varsa,
• konuşma/dil alanında başka kaygılar da bulunuyorsa,
• aile olarak kaygınız yüksekse

değerlendirme almak için kekemeliğin “iyice kötüleşmesini” beklemek gerekmez, bir dil ve konuşma terapistine başvurabilirsiniz.

Kekemelik Terapisinin Amacı Nedir?

Terapi “Çocuk hiç kekelemesin.” hedefinden ibaret değildir. Çocuğun yaşına göre belirlenen hedefler

• konuşmadaki mücadeleyi azaltmak,
• iletişim rahatlığını artırmak,
• kaçınmayı azaltmak,
• aile iletişim ortamını desteklemek,
• çocuğun kekemelik hakkında sağlıklı tutum geliştirmesini sağlamak,
• iletişime katılımını korumak

olabilir.

Terapi Çocuğun Kekemeliğine Fazla Dikkat Çekmez mi?

Profesyonel terapi çocuğa “Yanlış konuşuyorsun, seni düzelteceğiz.” mesajı vermez. Yaşa uygun yaklaşımlarla oyun, aile etkileşimi, iletişim rahatlığı, konuşmayla ilgili duygular ve gerektiğinde doğrudan akıcılık çalışmaları birlikte kullanılabilir. Çocuğun farkındalığı sağlıklı biçimde ele alınarak kekemeliğin “problemli konuşma” olarak damgalanmaması sağlanır. Çocuğun nasıl söylediğinden ziyade ne anlattığına odaklanmasını ve iletişimle konuşmayı aynı şey olarak görmemesi hedeflenir.

Erken müdahale çocuğun ve çevresinin yaşadığı zorlukları yönetebilmesi ve bakış açısını değiştirerek hayat kalitesini arttırabilmek adına oldukça önemlidir. Bu nedenle endişeleriniz oluştuğunda zamana bırakarak durumun şiddetini belirsizliğe bırakmak yerine uzman bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme almanız faydalı bir seçenektir.