Dil ve Konuşma Gelişimine Yönelik Evde Ailelerin Uygulayabileceği 11 Strateji

Çocuklar yaşamlarının ilk yılları boyunca en çok ebeveynleriyle vakit geçirir. Özellikle dil edinimi için kritik dönem olarak adlandırılan 0-4 yaşta geçirilen bu zamanın niteliği oldukça önem taşır. Bu dönemde çocuk etrafını çok fazla gözlemler ve girdiği etkileşimlerle pek çok öğrenim sağlar. Bu nedenle çocuğunuza nasıl bir deneyim alanı sunduğunuz ve nasıl bir model olduğunuz oldukça önemlidir. Dil gelişimi perspektifinden incelediğimizde:

• doğru ve kurallı bir dil kullanmak,
• etkileşim alanları ve çeşitliliğini arttırarak pek çok farklı uyarana maruz kalmasını sağlamak,
• gündelik hayat rutinlerimize gerçekleştirebileceği ölçüde bir birey olarak çocuğun katılımını desteklemek,
• aktif bir şekilde çokça konuşmak,

ailelerin evde sağlayabileceği destek kapsamında oldukça yararlı yöntemlerdir. Blogumuzun devamında ise bahsedilen bu yöntemleri uygularken kullanabileceğiniz ve dil gelişimine katkı sağlayacak 11 strateji önerisinde bulunacağız.

11 Strateji Önerisi

1. Çocuğunuzla her zaman aynı yüz hizasına gelin ve göz teması kurun: Çocuk dünyaya gözlerini açmasıyla birlikte etrafını izlemeye, öğrenmeye ve durumları anlamlandırmaya çalışır. Bu sırada hep aynı hizada bulunarak ve göz teması kurarak konuşmak çocuğun yüzünüzü daha rahat izlemesini, odaklanıp takip edebilmesini sağlar. Böylece sizin konuşmalarınızla model olmanız sırasında sesler/kelimeler için gerekli artikülatör hareketleri çok daha rahat gözlemleyebilir ve taklit edebilir. Aynı şekilde anlatımlarınız sırasında kullandığınız jest-mimikleri de doğru bağlamla eşleştirebilir.
2. Çocuğun üretimlerine kayıtsız kalmayın ve yanıtlayarak teşvik edin: Çocuklar bebeklikten itibaren çeşitli yollarla çevresiyle etkileşime geçmeye ve iletişim kurmaya çalışır. İlk başta sizin konuşmalarınıza izleyerek ve vücut ekstremitelerini hareket ettirerek karşılık verirler. Sonrasında kendileri sesler çıkarmaya başlar ve sizin bunlara verdiğiniz tepkilerle teşvik olup ilginizi çekmek için hem bu seslemelerin sıklığını/sayısını hem de çeşitliliğini arttırırlar. Bu şekilde seslemeler babıldamalara, babıldamalar ilk sözcüklere, sözcükler yan yana getirilip öbeklere ve daha sonrasında da çeşitlendirilerek cümlelere evrilir. Bu nedenle çocuğunuzun herhangi iletişim girişimini atlamamak/kayıtsız kalmamak ve verdiğiniz karşılıklarla üretim denemelerini deneyip arttırma teşvik etmek iletişimi sürdürme motivasyonu kazanmaları için oldukça önemlidir. Aksi takdirde çabalarına hiçbir karşılık alamayan çocuk davranışlarını sönümlemeye ve kazanımlarını geri çekmeye başlar.
3. Çocuğunuzun ilgisini takip edin ve siz onun dünyasına dahil olun, onu sizinkine dahil olmaya zorlamayın: Unutmamalıyız ki çocuklar hem fiziksel hem de bilişsel olarak ebeveynleriyle aynı kapasiteye sahip değildir. Bu nedenle çocukları kendi seviyemize ve ilgilendiğimiz nesneye çekmeye çalışmak yerine biz onların seviyesini inmeli ve dünyayı onların gözünden görmeye çalışmalıyız. Bazen bir türlü aynı frekansı yakalayamıyor ve çocuğunuz sizin girişimlerinize karşı kayıtsız kalıyormuş gibi hissedebilirsiniz. Bu noktada çocuğunuzun ilgisini tespit edin ve siz onu takip etmeye çalışın, liderlik etmesine izin verin böylece o sizin dünyanıza dahil olmak istemiyorsa bile siz onunkine dahil olarak etkileşim ve deneyim fırsatları yaratabilirsiniz.
4. Deneyim alanlarını genişletmesine ve çeşitli uyaranlara maruz kalmasına yardımcı olun: Çocuk ne kadar fazla farklı/yeni ortama girer ve yeni durumla karşılaşırsa o kadar çok yeni bağlama ait içerik ve kavramla tanışma fırsatı yakalar. Daha önce hiç karşılaşılmamış nesneler, kelimeler ve bunların uygun kullanıma dair aşinalık kazanır. Böylece sözcük dağarcığı, işlev ve kullanım bilgisi gelişir. Öğrenilen yeni kazanımların tutarlı bir doğrulukla çocuğun yaşamına genellenebilmesi için maruziyet oldukça önemlidir. Bir kelimenin pek çok farklı çeşitte kullanımına ve kullanıldığı bağlama ne kadar çok maruz kalınırsa öğrenme o denli tam anlamıyla sağlanmış olur.
5. Gündelik rutinler sırasında ve günün genelinde çokça konuşun: Çocuğun dünyayı kendi yoluyla keşfetmesine izin verin ve alabileceği düzeyde sorumluluk vererek gündelik rutinlerinizin her alanına katın. Çünkü en sağlam ve sürdürülebilir öğrenme kişinin kendi edindiği deneyimlerle sağlanır. Bu sırada içinde olduğunuz bağlam veya çocuğunuzun gerçekleştirdiği görev hakkında maksimum düzeyde konuşun. Böylece işitsel girdi ve uyaran çeşitliliği sağlayarak kategorileştirme, içerik bilgisi ve sözcük dağarcığını arttırmayı hedefleyebilirsiniz.
6. Hem kendinizin hem de çocuğunuzun eylemlerini seslendirin ve betimleyin: Çocuğun çevresinde yaşanan olayları, kendi yaptığınız aktiviteleri ve çocuğunuzun kendi oynarken sergilediği davranışları bir anlatıcı rolüyle betimlemek ve seslendirmek yine kelimeler ile eylemleri eşleştirmeye yardımcı olacaktır.
7. Çocuğunuzun üretimlerini bir adım genişletin ve etiketlemeler yapın: Öğrenme aynı anda sunulan pek çok girdinin toplanıp analiz edilmesi ve işlenmesi sonucunda gerçekleştirilen eşleştirmeler ile sağlanır. İşitsel ve görsel uyaranın birleştirilerek varlık-isim bilgisinin eşleştirilmesine etiketleme adı verilir. Çocuğunuza bir varlığı gösterip aynı zamanda varlık hakkında konuşmak veya halihazırda çocuğun ilgilendiği durumla ilgili anlatım yapmak etiketlemeye yardımcı olur. Çocuğun halihazırda var olan kelime çıktısı üzerine eklemeler yapmak dağarcığın genişlemesini ve sözel üretimlerin uzamasına katkıda bulunur. Buna genişletme denir. Genişletmeler çocuğun size verdiği çıktı üzerine ilgili 1-2 kelime ekleyerek üretimi uzatarak model olmayı kapsar. (örneğin: çocuk=kuş ebeveyn=evet, küçük uçtu) Veya hatalı bir üretim varsa revize ederek doğru üretime model olmak şeklinde de gerçekleştirilebilir.
8. Konuştuğunuz kadar çocuğunuzu dinlemek ve üretici pozisyonuna getirmek için fırsatlar yaratın: Konuşmalarınızla model olduğunuz ve maruz bıraktığınız kadar uygun anlarda dinleyici rolüne geçmelisiniz ki çocuk öğrendiklerini kullanma fırsatı yakalayabilsin. Sadece tüketici/gözlemci rolünde kalmak çocuğun becerilerini kullanmaya ihtiyaç duymamasına neden olur. Bu nedenle sabırlı olmalı, fırsat vermeli ve ifade edici dili kullanmaya yönelik teşvik edici bir tutum sergilenmelidir.
9. Olabildiğince fazla ve farklı çeşitte oyun oynayın: Çocuklar hayatı öncelikle oyun oynayarak keşfeder. Gerçekleşen olaylar, gündelik durumlar ve çevreyi kendi kurdukları dünya minyatürü ile oyunlaştırarak öğrenir ve karşı strateji/uygun tepki oluştururlar. Çocuğunuzun yaşına ve becerilerine yönelik düzenlemeler yaparak geliştirmek istediğiniz alan ilgili pek çok etkileşim ve öğrenim fırsatı yaratabilirsiniz. Kuracağınız farklı bağlamlar kategorik ve pragmatik dil gelişimini desteklemenin yanında doğru dil kullanımı için de model olmanızı sağlar. Aynı şekilde örtük olarak bilişsel becerileri de desteklemeye yardımcı olur.
10. Etkileşimli kitap okuma zamanları geçirin: Doğumdan itibaren etkileşimli okuma rutini oluşturmak çocuğun maruz kalacağı potansiyel girdi sayısını ve çeşidini önemli ölçüde arttırır. Gerçekleştirdiğiniz okuma zamanlarında doğru ve kurallı bir kullanımı için model olmanın yanın sıra tercih ettiğiniz tonlamalar ve gösterdiğiniz resimli sayfalar sayesinde tek varlığa yönelik pek çok farklı girdi sunmuş olur ve öğrenim kalıcılığını arttırabilirsiniz.
11. Canlandırmalara başvurun: Oyunlar, kitap okuma ve anlatımlar sırasında tonalama değişikleri yapıp rollere girerek canlandırmaya başvurmak ilgiyi arttırır. Artan ilgi etkileşim süresi ve dolayısıyla da öğrenim fırsatlarını da arttırır.